Słońce kojarzy się ze światłem i ciepłem, ale dla radia jest przede wszystkim potężnym i dość kapryśnym nadajnikiem. Wysyła fale radiowe, strumień naładowanych cząstek i promieniowanie, które zmienia górne warstwy ziemskiej atmosfery. O tym, jak to wszystko odbija się na łączności, pisze dr inż. Jacek Wilk-Jakubowski z Politechniki Świętokrzyskiej w krótkiej pracy przeglądowej z 2016 roku. Poniżej jej najciekawsze wątki, bez wzorów.
Słońce szumi, i to głośno
Każde ciepłe ciało wysyła fale radiowe w postaci szumu, czyli tego samego „szsz”, które słychać w radiu między stacjami. Inżynierowie opisują jego siłę temperaturą szumową, podawaną w kelwinach (K): im wyższa, tym głośniejszy szum trafia do odbiornika. Dla fal o częstotliwości poniżej 2 GHz dwa najważniejsze kosmiczne źródła takiego szumu to Słońce i nasza galaktyka, Droga Mleczna.
Najciekawsze jest to, jak bardzo ta „radiowa temperatura” Słońca różni się od zwykłej. Widoczna powierzchnia gwiazdy, fotosfera, ma około 6000 K. Tymczasem na falach od 50 do 200 MHz, czyli mniej więcej tam, gdzie nadaje radio UKF, Słońce szumi tak, jakby miało około miliona kelwinów. Odpowiadają za to głównie gorące, rozrzedzone warstwy nad powierzchnią: chromosfera i korona. Im wyższa częstotliwość, tym szum słabszy: przy 10 GHz to już około 10 000 K, a powyżej 30 GHz około 6000 K, czyli tyle, ile ma sama fotosfera.
Te wartości dotyczą spokojnego Słońca. Kiedy na jego powierzchni i w atmosferze dzieje się więcej, zakłócenia mogą być nawet około stu razy silniejsze. Winne są koronalne wyrzuty masy, czyli burze słoneczne, oraz zmiany liczby i rozmieszczenia plam.
Plamy wędrują ku równikowi
Plamy słoneczne to obszary fotosfery chłodniejsze od otoczenia, dlatego wyglądają na ciemne. Zwykle występują parami i trzymają się pewnego porządku. Na początku cyklu pojawiają się daleko od słonecznego równika, 30–35 stopni na północ i na południe od niego, a z czasem kolejne powstają coraz bliżej. Gdy plam jest najwięcej, widać je w okolicach 17–18 stopni szerokości, a pod koniec cyklu ostatnie zanikają 5–10 stopni od równika.
Cały taki cykl trwa przeciętnie około 11 lat. Pojedyncza plama żyje dużo krócej: od kilku godzin do kilku miesięcy.
Więcej plam, wyższe pasma
Dla krótkofalowców liczba plam jest praktyczną wskazówką. Fale krótkie docierają na inne kontynenty, bo odbijają się od jonosfery – warstwy atmosfery naładowanej elektrycznie przez promieniowanie Słońca. Kiedy plam jest dużo, dobre warunki panują na wyższych częstotliwościach zakresu krótkofalowego. W minimum cyklu lepiej sprawdzają się częstotliwości niższe. Tak było na początku 2010 roku, kiedy aktywność Słońca utrzymywała się na niskim poziomie.
Przewidzieć szczyt cyklu jest trudno i prognozy poprawia się wielokrotnie. Dobrze to widać po samej pracy. Autor przytacza prognozę NASA z maja 2012 roku, według której maksimum miało przypaść na kwiecień i maj 2013 roku, i uznaje ją za potwierdzoną. Z dzisiejszej perspektywy wygląda to inaczej: według belgijskiego ośrodka SILSO, który prowadzi oficjalną statystykę plam, tamten cykl (dwudziesty czwarty) osiągnął szczyt dopiero w kwietniu 2014 roku. Następny, dwudziesty piąty, miał maksimum w październiku 2024 roku i był wyraźnie mocniejszy: wygładzona liczba plam doszła do 161, wobec 116 w cyklu poprzednim. Teraz aktywność Słońca powoli opada.
Jak warunki zmieniają się z tygodnia na tydzień, opisujemy w cotygodniowych prognozach propagacji.
Wiatr słoneczny i zorze nad Polską
Słońce bez przerwy wyrzuca w przestrzeń strumień cząstek, głównie protonów i elektronów. To wiatr słoneczny. Od czasu do czasu dochodzi do czegoś gwałtowniejszego, czyli koronalnego wyrzutu masy: obłok plazmy pędzi wtedy z prędkością od 500 do 2000 km/s, a podczas typowej burzy słonecznej może jej być nawet dziesięć miliardów ton.
Gdy taki obłok dotrze do Ziemi, zaburza jej pole magnetyczne i wywołuje burzę magnetyczną. Widać ją wtedy gołym okiem: około 100 km nad powierzchnią Ziemi pojawiają się kolorowe, ruchome smugi i draperie zorzy polarnej. Najczęściej świecą w okolicach biegunów, ale zdarzało się je oglądać także w Polsce.
Dla łączności to gorsza wiadomość. Wzmożona aktywność Słońca pogarsza jakość sygnałów mikrofalowych, a w przeszłości systemy satelitarne, w tym GPS, niejednokrotnie przestawały przez nią działać poprawnie.
Kilkanaście minut ciszy z satelity
Najbardziej namacalny przykład dotyczy zwykłej anteny satelitarnej. Satelity telewizyjne wiszą nad równikiem, w stałym punkcie nieba. Wiosną i jesienią Słońce w swojej codziennej wędrówce przechodzi dokładnie za takim satelitą, a wtedy antena wycelowana w niego patrzy też prosto w tarczę słoneczną. Szum Słońca zalewa słaby sygnał z satelity i odbiór na chwilę się psuje.
Te chwile da się wyliczyć z dużym wyprzedzeniem. W pracy jest tabela dla satelitów Hot Bird 13A, 13B i 13C i anteny stojącej w laboratorium Politechniki Świętokrzyskiej w Kielcach. W latach 2012–2013 zakłócenia przypadały zawsze w tych samych porach roku: na przełomie lutego i marca oraz w pierwszej połowie października. Trwały po kilka do kilkunastu minut dziennie, najwyżej 17, przez dziewięć do jedenastu dni z rzędu, za każdym razem o tej samej porze w środku dnia. Pierwszego i ostatniego dnia były to dwie do kilku minut, a najdłużej w środku takiego okresu.
Ile szumu potrafi wtedy wpaść do anteny, pokazuje inny przykład z pracy. Stacja odbierająca na 20 GHz, z czaszą o średnicy 2 m, widzi wycinek nieba szerokości około pół stopnia, a więc prawie dokładnie tyle, ile zajmuje tarcza Słońca. Gdy Słońce w niego wejdzie, temperatura szumowa rośnie nawet o 8100 K. Księżyc, który na niebie jest tej samej wielkości, dokłada najwyżej 320 K.
Artykuł powstał na podstawie pracy „Wpływ aktywności słonecznej na propagację fal radiowych” dr. inż. Jacka Wilka-Jakubowskiego (Politechnika Świętokrzyska), opublikowanej w czasopiśmie „Autobusy: technika, eksploatacja, systemy transportowe” nr 12/2016. Dane o cyklach słonecznych po 2016 roku pochodzą z ośrodka SILSO przy Królewskim Obserwatorium Belgii.
