Teoria anten – wstęp do cyklu.
„Ta antena ma większy zysk”, „zbij SWR i będzie dobrze”, „do end-feda bierz transformator 49:1”. Każdy, kto trochę posiedział przy radiu albo poczytał fora, zna takie rady na pamięć. Zwykle nawet się sprawdzają. Gorzej, kiedy trzeba wytłumaczyć, dlaczego.
Bo właściwie czemu dwie anteny z takim samym SWR potrafią grać zupełnie inaczej? Albo czemu po założeniu kilku ferrytów na kabel mikrofon przestaje „kopać”, a z głośników znikają trzaski? Jest jeszcze pytanie najprostsze ze wszystkich: jak zwykły kawałek drutu wysyła falę, którą słychać na drugim końcu świata?
Anteny zwykle poznajemy stopniowo, po kawałku. Ktoś na spotkaniu w klubie wytłumaczy rezonans, o SWR poczytamy na forum, a o balunie dowiemy się przy okazji zakupów w necie. Każdy z tych kawałków ma sens, ale często trudno złożyć je w spójną całość, a bez tej całości łatwo ulec błędnemu przekonaniu, że miernik SWR mówi o antenie wszystko.
Plan cyklu: siedem stacji na drodze energii
W tym cyklu pójdziemy za energią. Zaczniemy w gnieździe antenowym radia i krok po kroku, przez kabel i antenę, dojdziemy do chwili, w której fala odrywa się od zwykłego drutu i leci w eter.
Na starcie niewiele trzeba. Nadajnik generuje sygnał elektryczny, który płynie kablem do anteny jako prąd przemienny zmieniający kierunek miliony razy na sekundę. Nazywamy go prądem wielkiej częstotliwości (w skrócie w.cz., po angielsku RF, czyli radio frequency). Antena pełni rolę przetwornika: prąd płynący w jej drutach wzbudza wokół siebie pole elektromagnetyczne, które odrywa się od przewodnika i rozchodzi w przestrzeni jako fala radiowa. Cała reszta osprzętu, czyli kabel, dławik i skrzynka antenowa (tuner), dba o to, by bezpiecznie przekazać energię z nadajnika do anteny i sprawić, by fala poleciała tam, gdzie ma polecieć. Tuner nie stroi przy tym anteny. Dopasowuje impedancję tak, żeby nadajnik widział obciążenie 50 omów, nawet gdy impedancja anteny jest zupełnie inna. Do każdego z tych elementów wrócimy w kolejnych częściach.

Po drodze zatrzymamy się na siedmiu stacjach zaznaczonych na powyższym rysunku. Cykl składa się z jedenastu części i podsumowania. Każdą z nich da się przeczytać osobno, ale najlepiej czytać je po kolei, bo każda nawiązuje do poprzednich.
Poniżej lista stacji i części oraz wyjaśnienie, czego dotyczy każda z nich:
- Nadajnik i fala. W części 1, „Ile fali mieści się w promienniku”, policzymy długość fali i sprawdzimy, czemu dipol na 40 m wychodzi trochę krótszy, niż podpowiada prosty rachunek.
- Linia zasilająca. Część 2, „Dokąd wraca odbita moc”, zagląda do kabla koncentrycznego: skąd się wzięło 50 omów i co właściwie pokazuje miernik SWR.
- Punkt zasilania i drut. Część 3, „Setki woltów na końcu drutu”, pokazuje, jak prąd i napięcie rozkładają się wzdłuż anteny. Część 4, „Rezonans to nie 50 omów”, tłumaczy dwie liczby, które wyświetla analizator antenowy.
- Druga połowa i kabel. Część 5, „Druga połowa anteny”, pokazuje, co pracuje po drugiej stronie punktu zasilania, tam gdzie podłączony jest oplot kabla: drugie ramię dipola, radiale albo przeciwwaga, a gdy nikt tego nie zaplanował – sam kabel. Część 6, „Kabel, który nadaje”, opisuje prąd wspólny (ang.
common mode), który płynie po zewnętrznej stronie oplotu. Przez niego promieniuje sam kabel, a w.cz. trafia do pokoju z radiem i zakłóca sprzęt. Pokażemy też, do czego służy dławik. - Dokąd ucieka moc. Część 7, „Ile ze 100 watów leci w eter”, uczy liczyć sprawność, a część 8, „Cewka skraca antenę. Co w zamian?”, sprawdza, ile kosztuje skrócenie anteny.
- Fala odrywa się od drutu. Część 9, „Strefa bliska i daleka”, opisuje, co dzieje się tuż przy antenie i czemu drzewo za oknem potrafi ją przestroić. Część 10, „Zysk niczego nie dodaje”, uczy czytać wykresy promieniowania.
- Ziemia i jonosfera. Część 11, „Niski dipol na cały kraj”, pokazuje, jak wysokość anteny decyduje o tym, czy rozmawiasz z sąsiednim województwem, czy z innym kontynentem.
Na koniec podsumowanie, „Bilans stu watów”, przeliczy całą drogę: ile ze stu watów z radia staje się falą i dokąd ta fala leci.
Trzy pytania do każdej anteny

Gdyby z całego cyklu miało zostać tylko jedno zdanie, brzmiałoby tak: niski SWR nie oznacza jeszcze, że antena dobrze działa. Najłatwiej to zobaczyć na przykładzie sztucznego obciążenia, które jest zwykłym opornikiem zamieniającym moc nadajnika w ciepło. SWR ma prawie idealny, a w eter nie wysyła niemal nic.
Dlatego zamiast tylko pytać, jak zbić SWR, nauczymy się zadawać antenie trzy pytania:
- Ile mocy do niej dociera?
- Ile z tej mocy zamienia się w falę?
- Dokąd ta fala leci?
Każda część cyklu odpowiada na kawałek któregoś z tych pytań, a w podsumowaniu zbierzemy wszystkie odpowiedzi w jedną całość.
Czego się nauczysz
Po ostatniej części będziesz umieć:
- policzyć długość fali i długość dipola na dowolne pasmo;
- wyjaśnić, czemu środek dipola ma kilkadziesiąt omów, a koniec anteny end-fed kilka tysięcy;
- rozróżnić rezonans, dopasowanie i sprawność, a przy tym wiedzieć, co z tego pokazuje SWR;
- rozpoznać prąd wspólny na zewnętrznej stronie oplotu i dobrać miejsce na dławik;
- oszacować, ile mocy idzie w ciepło w cewce, w kablu i w ziemi;
- przewidzieć, pod jakim kątem antena wysyła falę i co to oznacza dla twoich łączności.
Części ukazują się co kilka dni. Do każdej dołączamy wersję audio czytaną przez syntetyczny głos i film z rysunkami na naszym kanale YouTube. Wszystkie opublikowane części znajdziesz na stronie tagu „Teoria anten”.
Od razu uspokajamy: matematyki jest niewiele. Mnożenie, dzielenie, procenty i najwyżej jeden wzór na część. Każdy termin wyjaśniamy przy pierwszym użyciu i do końca cyklu konsekwentnie nazywamy go tak samo. Gdy jedna rzecz ma kilka nazw, podajemy je obok siebie. Piszemy na przykład SWR, choć w polskich książkach często spotkasz skrót WFS (współczynnik fali stojącej), a balun to inaczej symetryzator.
Skąd bierzemy wiedzę
Materiał, na którym bazujemy, powstał w realiach amerykańskich, dlatego mile i tamtejsze przepisy zamieniamy tak, aby pasowały do polskich, a kilka zawartych tam uproszczeń prostujemy. Liczby sprawdzamy w źródłach, a rysunki przygotowujemy sami i liczymy je ze wzorów. Każdą część przed publikacją sprawdza rasowy krótkofalowiec.
Piszemy o antenach na fale krótkie (KF), ale większość zasad działa tak samo na UKF i w sieciach LoRa. Pamiętajmy o jednej zasadzie: słuchać i budować anteny może każdy, ale do nadawania na pasmach amatorskich potrzebne jest pozwolenie, które wydaje Prezes UKE po zdanym egzaminie.
W następnej części
Zaczynamy od samego początku drogi, czyli od nadajnika i fali. Weźmiemy kalkulator oraz miarkę i sprawdzimy, ile fali naprawdę mieści się w promienniku.
Tekst sprawdził:
- Wojtek SP9WSS
Cykl powstał na podstawie wykładu „Do You Really Understand How Your Antenna Works?” z kanału TheSmokinApe Ham Radio, uzupełnionego o materiały ARRL, K9YC, W8JI, N6LF, Bibliotekę Polskiego Krótkofalowca i polskie przepisy.
