Teoria anten, część 1 z 11. Cykl o tym, jak naprawdę działa antena KF: od nadajnika do jonosfery. Wszystkie opublikowane części znajdziesz tutaj.

We wstępie do cyklu obiecaliśmy, że pójdziemy za energią, od gniazda antenowego w radiu aż do jonosfery. Dziś pierwsza stacja tej podróży, czyli nadajnik i fala, a razem z nią pytanie, które zadaje sobie każdy, kto buduje swoją pierwszą antenę: jak długi ma być dipol?

Kalkulator podpowiada, że pół fali w paśmie 40 metrów to około 21 metrów, a dipol na to pasmo osiąga rezonans zwykle wtedy, gdy ma nieco ponad 20 metrów. Skąd bierze się ta różnica i dlaczego nie da się jej z góry policzyć co do centymetra?

Od prądu w radiu do długości fali

Radio wytwarza prąd przemienny wielkiej częstotliwości, w skrócie w.cz. (ang. RF= "Radio Frequency"), który na pasmach krótkofalowych ma częstotliwość od 1,8 do 30 megaherców. Falę wysyła dopiero antena, która jest przetwornikiem: prąd płynący w jej przewodach wzbudza pole elektromagnetyczne, a ono odrywa się od przewodnika i rozchodzi w przestrzeni jako fala radiowa. Jak dokładnie to się dzieje, opowiemy w części 9. Na razie wystarczy nam jedna własność tej fali, czyli jej długość.

Długość fali, oznaczana grecką literą λ (lambda), to odległość między dwoma kolejnymi grzbietami fali. Fala radiowa biegnie z prędkością światła, więc im wyższa częstotliwość, tym grzbiety są bliżej siebie. Wystarczy podzielić prędkość światła przez częstotliwość, a po uproszczeniu jednostek zostaje wzór, który przyda nam się w całym cyklu:

λ = 300 / f

Długość fali λ wychodzi w metrach, gdy częstotliwość f podamy w megahercach. Dla częstotliwości 7,1 MHz otrzymujemy 300 / 7,1, czyli około 42,2 metra.

Pasma KF w metrach

Teraz już wiadomo, skąd wzięły się nazwy pasm: 80 metrów, 40 metrów czy 20 metrów to po prostu przybliżona długość fali, na której pracujemy. W teorii anten najczęściej spotkamy dwie miary, czyli pół fali (λ/2) i ćwierć fali (λ/4). Dipol półfalowy składa się z dwóch ramion, każde o długości około ćwierci fali, a pionowa antena ćwierćfalowa to jedno takie ramię ustawione pionowo (jej drugą połową zajmiemy się w części 5).

Tabela pasm KF od 160 do 10 m: paski pół fali w jednej skali, długość fali, pół fali i typowa długość dipola dla każdego pasma
Długość fali, pół fali i typowa długość dipola dla środka każdego pasma KF.Grafika: wygenerowano AI (Claude) dla cyklu „Teoria anten”

Na rysunku widać, jak bardzo rozmiar anteny zależy od pasma. Dipol na pasmo 160 metrów ma blisko 80 metrów długości, a na pasmo 10 metrów wystarczy około 5 metrów. Wielkość anteny wynika więc z długości fali, bez względu na moc nadajnika czy cenę radia.

Długość fizyczna i elektryczna

Długość fizyczna to ta, którą pokazuje miarka. W antenach równie ważna jest długość elektryczna, która określa długość przewodnika w odniesieniu do długości fali, czyli wyraża ją jako jej część lub wielokrotność. Długość elektryczna nie zależy wyłącznie od fizycznej długości przewodu, bo wpływają na nią również jego grubość, izolacja oraz otoczenie. Ma istotne znaczenie dla częstotliwości rezonansowej anteny, choć nie jest jedynym czynnikiem, który ją określa.

I tu wracamy do pytania z początku, ale najpierw jedno słowo, które zostanie z nami do końca cyklu. Promiennik to ta część anteny, która promieniuje. Często jest to zwykły drut albo linka, ale równie dobrze może nim być pręt albo aluminiowa rurka, jak w antenach kierunkowych. Zasady, o których piszemy, są dla wszystkich takie same.

Promiennik dipola osiąga rezonans przy długości nieco mniejszej niż pół fali w wolnej przestrzeni, zwykle od 0,95 do 0,98 tej wartości. Tę różnicę nazywamy skróceniem elektrycznym dipola albo współczynnikiem k. Grubość przewodnika oraz obecność izolatorów wpływają na rozkład pola elektrycznego wokół anteny i na jej parametry elektryczne, dlatego antena może osiągać rezonans przy długości fizycznej mniejszej niż połowa długości fali. Szczegółowo wyjaśnimy to zjawisko w części 4, gdy poznamy pojemność i reaktancję.

Jednej liczby celowo nie podajemy, bo zależy ona od konkretnej anteny. Na częstotliwości 7,1 MHz pół fali ma 21,1 metra, a dipol osiąga rezonans zwykle przy długości od 20,1 do 20,7 metra.

Paski długości dla 7,1 MHz: pół fali 21,1 m, promiennik dipola 20,1–20,7 m, przewód w izolacji krótszy, odcinki kabla 13,9 i 17,3 m
Pasmo 40 m w jednej skali: pół fali, promiennik dipola i odcinki kabla koncentrycznego o długości elektrycznej pół fali.Grafika: wygenerowano AI (Claude) dla cyklu „Teoria anten”

Długość elektryczną można też zmienić celowo. W antenach skróconych, na przykład samochodowych, stosuje się cewkę wydłużającą, która elektrycznie wydłuża antenę. Dzięki niej antena kilka razy krótsza od ćwierci fali może pracować tak, jakby miała długość elektryczną ćwierci fali. Nie oznacza to jednak, że promieniuje równie dobrze jak antena pełnowymiarowa. Ile takie skrócenie kosztuje, policzymy w części 8.

Trzy „skrócenia”, których nie wolno mylić

Słowo „skrócenie” pojawia się przy antenach w trzech różnych znaczeniach i łatwo je ze sobą pomylić:

  • Skrócenie elektryczne dipola (współczynnik k), które poznaliśmy przed chwilą.
  • Izolacja przewodu. Promiennik wykonany z przewodu w izolacji jest dodatkowo krótszy, od około 1 do kilku procent, a ile dokładnie, wychodzi dopiero przy strojeniu.
  • Współczynnik skrócenia kabla (ang. velocity factor) to parametr linii zasilającej, a nie promiennika.

Przy trzecim warto się zatrzymać. W kablu koncentrycznym fala elektromagnetyczna rozchodzi się w przestrzeni pomiędzy żyłą środkową a ekranem (oplotem). Wypełniający tę przestrzeń dielektryk wpływa na prędkość propagacji fali, a tym samym na współczynnik skrócenia kabla. Dla kabli z litym polietylenem, takich jak RG-58 czy RG-213, wynosi on około 0,66, dla teflonu około 0,70, a dla polietylenu spienionego od 0,78 do 0,86. Dlatego zawsze sprawdzamy go w karcie katalogowej konkretnego kabla.

Trzy karty: skrócenie elektryczne dipola 0,95–0,98, izolacja na przewodzie promiennika 1 do kilku procent, współczynnik skrócenia kabla 0,66–0,86
Trzy zjawiska o podobnych nazwach: dwa dotyczą promiennika, trzecie linii zasilającej.Grafika: wygenerowano AI (Claude) dla cyklu „Teoria anten”

Współczynnik skrócenia kabla ma znaczenie wtedy, gdy potrzebny jest odcinek linii o określonej długości elektrycznej, na przykład w liniach fazujących. Nie przenosimy go natomiast na promiennik. Odcinek kabla RG-213 o długości elektrycznej pół fali ma na częstotliwości 7,1 MHz około 13,9 metra, a promiennik dipola na tę samą częstotliwość nieco ponad 20 metrów.

Otoczenie przesuwa rezonans

W rzeczywistości drzewa, rynny, maszty, odciągi i ziemia pod anteną wpływają na jej pole, a więc przesuwają częstotliwość rezonansową. W którą stronę i o ile, tego nie da się przewidzieć z góry, bo czasem wystarczy zmiana wilgotności gruntu pod anteną. Bez analizatora antenowego po prostu nie wiemy, co się dzieje.

Dipol rozpięty między domem z rynną a drzewem, nisko nad gruntem; obok ekran analizatora z minimum SWR poniżej pasma
Otoczenie przesuwa rezonans, dlatego promiennik przycina się po zawieszeniu, z analizatorem antenowym.Grafika: wygenerowano AI (Claude) dla cyklu „Teoria anten”

Dlatego promiennik tniemy z zapasem, najprościej na pełne pół fali, czyli 150 / f. Wieszamy go w miejscu docelowym, mierzymy analizatorem antenowym i przycinamy po trochu, zawsze dokładnie takie same odcinki z obu ramion. Jak wygląda taki pomiar, pokazujemy w tekstach o kalibracji i pomiarach analizatorem NanoVNA oraz o strojeniu dipola w praktyce.

Policzmy to na przykładzie. Dipol przycięty na 150 / 7,1, czyli około 21,1 metra, po zawieszeniu ma rezonans na częstotliwości 6,88 MHz, a więc poniżej pasma. Nową długość szacujemy z proporcji: 21,1 × 6,88 / 7,1 daje około 20,5 metra. Trzeba więc skrócić promiennik łącznie o około 65 centymetrów, czyli po około 33 centymetry z każdego ramienia. Najlepiej zrobić to w dwóch krokach i po pierwszym zmierzyć antenę ponownie, bo ta proporcja jest uproszczeniem, które dobrze działa tylko w pobliżu rezonansu.

Do zapamiętania

  • Długość fali w metrach to 300 podzielone przez częstotliwość w megahercach.
  • Dipol tniemy z zapasem, na przykład na pełne pół fali (150 / f), a ostateczną długość ustala pomiar analizatorem na miejscu.
  • Współczynnik skrócenia kabla koncentrycznego (od 0,66 do 0,86, zależnie od dielektryka) dotyczy linii zasilającej, a nie promiennika anteny.
  • Cewka wydłużająca elektrycznie wydłuża skróconą antenę, ale nie daje jej sprawności anteny pełnowymiarowej.

W następnej części

Zejdziemy z promiennika do kabla koncentrycznego. Sprawdzimy, skąd wzięło się 50 omów i co naprawdę pokazuje miernik SWR.

W materiałach cyklu stosujemy uproszczenia, żeby były zrozumiałe także dla początkujących. W tej części pomijamy na przykład to, jak wysokość nad ziemią zmienia impedancję anteny.

Tekst sprawdził:

  • Wojtek SP9WSS

Cykl powstał na podstawie wykładu „Do You Really Understand How Your Antenna Works?” z kanału TheSmokinApe Ham Radio, uzupełnionego o materiały ARRL, K9YC, W8JI, N6LF, Bibliotekę Polskiego Krótkofalowca, „Poradnik antenowy dla krótkofalowców” Jacka Matuszczyka SP2MBE i polskie przepisy.