Film ma 85 sekund i ukazał się 11 czerwca 2026 roku na kanale Radio Fanatyk. Mocnych słów w nim nie brakuje. Są „gigantyczne, często przestarzałe lampowe potwory”, które „zużywają kosmiczne ilości prądu”. Są rozgłośnie, które „na masową skalę” wygaszają nadajniki AM, „w tym również u nas, w Polsce”. Nie pada za to ani jedna nazwa stacji, data czy częstotliwość.

AM, czyli modulacja amplitudy, to najstarszy sposób nadawania radia: dźwięk zmienia siłę fali. Tak nadają stacje na falach długich (w radiofonii to zakres 153–279 kHz), średnich i krótkich. Czytelnik, który przysłał nam film, pytał wprost: czy nadajniki lampowe mają zostać wycofane, dlaczego i czy pasjonaci nasłuchu będą jeszcze mieli czego słuchać. Rozłożyliśmy film na cztery tezy i każdą sprawdziliśmy u źródeł: w komunikatach nadawców, w serwisach branżowych i w kronice zmian w polskim eterze.

Teza pierwsza: stacje znikają masowo

Szesnaście dni po publikacji filmu, 27 czerwca 2026 roku o 1:00 czasu brytyjskiego, BBC Radio 4 zeszło z fali 198 kHz. Program pożegnał się prognozą dla żeglugi i hymnem. Razem z głównym nadajnikiem w Droitwich zamilkły dwa mniejsze w Szkocji: Westerglen i Burghead. Przez trzy kolejne dni nadajnik powtarzał w pętli komunikat, gdzie teraz szukać Radia 4. Wyłączono go na dobre 30 czerwca o 12:03. Tak skończyło się prawie 92 lata nadawania na falach długich w Wielkiej Brytanii. Datę BBC ogłosiło 11 maja, miesiąc przed filmem, choć w samym filmie nazwa BBC nie pada.

BBC nie było pierwsze. Według zestawienia w Wikipedii Rosja w latach 2014–2015 zamknęła wszystkie swoje nadajniki długofalowe. Niemieckie Deutschlandradio zeszło z fal długich w 2014 roku, Europe 1 z fali 183 kHz w 2019 roku, a RTL z luksemburskiego nadajnika na 234 kHz na początku stycznia 2023 roku. We wrześniu 2026 roku stacje radiowe nadawały na falach długich już tylko w czterech krajach świata: w Rumunii, Polsce, Algierii i Mongolii. W Europie zostały dwie: rumuńska na 153 kHz i polska Jedynka na 225 kHz.

Z fal krótkich też odchodzą nadawcy. W czerwcu 2024 roku amerykańska agencja USAGM, do której należy Głos Ameryki, zapowiedziała koniec nadawania na falach krótkich z wysp Saipan i Tinian na Pacyfiku, skąd jej programy docierały do Azji. Uzasadnienie: słuchanie fal krótkich „spadło dramatycznie niemal wszędzie”.

Pierwsza teza się broni. Na falach długich sytuacja jest nawet poważniejsza, niż mówi film.

Teza druga: winne są lampy

Tu trop prowadzi do Droitwich. Już w 2011 roku dziennik „The Guardian” opisywał, że nadajnik działa dzięki parze szklanych lamp wysokich na metr. Nikt ich już nie produkował, a według inżynierów na świecie zostało ich mniej niż dziesięć. BBC wykupiło cały zapas. Jedna lampa wytrzymuje od roku do dziesięciu lat, a gdy padnie jedna z dwóch ostatnich, stacja zamilknie. Fale długie BBC przetrwały potem jeszcze prawie 15 lat.

Hackaday, żegnając 198 kHz, napisał wprost, że zabrakło zapasowych lamp do nadajnika dużej mocy. BBC w komunikacie mówiło ogólniej. Infrastruktura należy do zewnętrznej firmy (Arqiva), technologia dochodzi do kresu życia, a dalsze nadawanie wymagałoby dużych pieniędzy na wymianę sprzętu. Fal długich słuchała według BBC „bardzo mała część” odbiorców.

Czy to znaczy, że każdy nadajnik AM to lampowy dinozaur, który pójdzie na złom? Tu trop się urywa. Weźmy ośrodek w Solt na Węgrzech (540 kHz), w 2017 roku najmocniejszy nadajnik średniofalowy w Europie. Właśnie wtedy jego operator, państwowa Antenna Hungaria, wymienił 40-letni nadajnik lampowy na tranzystorowy o mocy 2 MW, złożony z pięciu nadajników kanadyjskiej firmy Nautel. Sprawność według producenta wzrosła z ok. 60% do 90%. Lampy da się więc zastąpić nowoczesną elektroniką, tylko ktoś musi za to zapłacić i uznać, że warto.

Druga teza jest prawdziwa w połowie. W Droitwich lampy przesądziły sprawę, ale nie są wyrokiem dla wszystkich nadajników.

Czy jest odgórny zakaz?

Czytelnik pytał o „planowane wycofanie” nadajników lampowych. Nie znaleźliśmy żadnego przepisu, polskiego ani unijnego, który by to nakazywał albo zakazywał nadawania AM. Każde wyłączenie, które sprawdziliśmy, to decyzja konkretnego nadawcy albo właściciela nadajnika, podjęta z własnych powodów i we własnym terminie.

Teza trzecia: kosmiczne ilości prądu

W tym punkcie film ma sporo racji. RTL tłumaczył wyłączenie fali 234 kHz oszczędzaniem energii: rezygnacja z fal długich miała obniżyć roczne zużycie prądu grupy o ok. 6000 MWh. Hasło o falach długich w Wikipedii wylicza też inne powody: mało słuchaczy, nowe odbiorniki bez tego zakresu, coraz silniejsze zakłócenia, niska sprawność energetyczna modulacji AM i drogi prąd w ośrodkach nadawczych.

Zakłócenia to osobny problem. Hackaday wskazuje na elektronikę z zasilaczami impulsowymi, czyli ładowarki, oświetlenie LED czy zasilacze komputerów. W mieszkaniu potrafią zagłuszyć słabszą stację AM.

Na fali 198 kHz BBC szło coś jeszcze. Sygnały systemu Radio Teleswitch przełączały taryfy w części brytyjskich liczników prądu. Koniec tej usługi przesuwano, aż w końcu zamilkła razem z nadajnikiem, 30 czerwca 2026 roku.

Trzecia teza się potwierdza: o losie nadajników decydują pieniądze. Każdy nadawca robi przy tym własny rachunek.

Teza czwarta: w Polsce też masowo

Jedynka Polskiego Radia nadaje na falach długich, na 225 kHz, z Solca Kujawskiego od 1999 roku. Ośrodek ma dwa maszty, 330 i 289 m, oraz trzy nadajniki po 400 kW, a w praktyce pracuje z mocą 1000 kW. Przerwy się zdarzają, ale to planowa konserwacja: ostatnio 11 i 12 maja 2026 roku, wcześniej 6 i 7 października 2025 roku. Przy majowej przerwie serwis RadioPolska wprost uspokajał zaniepokojonych słuchaczy. Zapowiedzi wyłączenia 225 kHz nie znaleźliśmy.

Na tej fali jest coś więcej niż radio. Główny Urząd Miar nadaje na fali nośnej 225 kHz zakodowany sygnał czasu urzędowego (projekt e-CzasPL). Działa podobnie do niemieckiego sygnału DCF77, tylko z modulacją fazy. Według GUM pozwala zsynchronizować zegary i inne urządzenia z czasem urzędowym za pomocą tanich, prostych odbiorników, z dokładnością do kilku lub kilkunastu milisekund.

Kronika zmian na polskich falach średnich, prowadzona przez serwis RadioPolska, za ostatni rok wygląda tak:

  • Kraków, 1602 kHz – w lipcu 2025 roku Radio AM wróciło na fale średnie po ponad pięciu i pół roku przerwy, z koncesją ważną do lutego 2029 roku.
  • Lipsko, 963 kHz – pod koniec marca 2026 roku stacja wróciła po prawie trzech miesiącach przerwy, z nową anteną na kominie kotłowni szpitala. W samochodzie słychać ją ok. 35 km od miasta.
  • Andrychów, 1584 kHz – z końcem kwietnia 2026 roku Radio Andrychów zeszło z fal średnich, a od 20 maja nadaje na UKF (90,9 MHz) i w DAB+.

Jedna stacja odeszła na UKF, dwie wróciły na fale średnie, a Jedynka na falach długich nadaje dalej. Tezy o masowym wygaszaniu w Polsce nie potwierdziliśmy.

Co zostaje dla nasłuchowców

Stacji ubywa, ale eter nie pustoszeje do zera. Jedynkę na 225 kHz da się złapać nawet na radiu ręcznym z dobrą anteną: w teście anteny Mobile-Whip usłyszano ją na odbiorniku, który z anteną teleskopową jej nie odbierał. Do nasłuchu fal długich, średnich i krótkich wystarczy kieszonkowy odbiornik w rodzaju ATS Mini, który obejmuje zakres 150 kHz–30 MHz.

Dla łowców dalekich stacji, czyli DX-owców, pusty kanał po wielkiej rozgłośni bywa szansą: zamiast lokalnego giganta da się czasem usłyszeć słabą, odległą stację na tej samej częstotliwości. Krótkofalowców wyłączenia nadawców nie dotyczą, bo pasma amatorskie to osobne zakresy i osobna służba.

Kto nie ma odbiornika, może posłuchać przez przeglądarkę. WebSDR w Enschede w Holandii, działający przy klubie krótkofalowców Uniwersytetu Twente, to pierwszy taki odbiornik w sieci, uruchomiony w 2008 roku. Stroić go może naraz wielu słuchaczy. A właściciele starych radioodbiorników bez UKF mogą zbudować sobie własną mini-stację: ESP32-S3 nadaje radio internetowe na falach długich prosto do domowego radia.

Werdykt

Film dobrze wyczuł kierunek i przesadził w szczegółach. Fale długie w Europie naprawdę pustoszeją, a głównym powodem są pieniądze: prąd, stary sprzęt i coraz mniej słuchaczy. Lampy przesądziły o końcu BBC na 198 kHz, ale węgierski Solt pokazuje, że da się je zastąpić. Nie ma żadnego odgórnego planu ani zakazu, każdy nadawca liczy sam. W Polsce Jedynka nadal nadaje na 225 kHz, a na falach średnich ostatni rok przyniósł więcej powrotów niż pożegnań. Pasjonaci nasłuchu będą mieli czego słuchać. Stacji jest mniej, więc trzeba ich szukać uważniej.

Punktem wyjścia artykułu był film „Dlaczego masowo WYŁĄCZAJĄ nadajniki radiowe?” z kanału Radio Fanatyk, przesłany przez czytelnika.